Imari – Đồ sứ màu nổi tiếng của Nhật Bản

Bạn đã biết về đồ sứ màu Kakiemon, như đã nói từ trước, divashop sẽ tiếp tục giới thiệu với các bạn yêu thích đồ gốm sứ Nhật dòng đồ sứ màu nổi tiếng tiếp theo là đồ sứ Imari qua bài viết của nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn.

Đồ sứ Imari
Imari là dòng đồ sứ mà vào buổi sơ kỳ rất gần gũi với những sản phẩm của lò Kakiemon. Hiểu theo nghĩa rộng hơn, thì dòng đồ Kakiemon có thể bao hàm cả dòng đồ Imari. Lịch sử tồn tại và phát triển của đồ Imari trải qua hai thời kỳ:

Trong thời kỳ thứ nhất (1650 – 1720), đồ sứ Imari có phần cốt thai được làm như đồ Sometsuke (đồ sứ xanh trắng), tương tự như đồ Ch’onghwapaekcha (Thanh họa bạch từ) của vương triều Choson ở Triều Tiên, nhưng có phần trắng hơn. Tuy nhiên, so với đồ sứ Kakiemon thì cốt thai của đồ Imari kém hơn do sử dụng nguồn đất sét có chất lượng kém. Do vậy mà đồ Imari thời kỳ này không được tráng men như đồ Kakiemon; cốt thai có màu đục hơn do lẫn nhiều tạp chất. Cốt thai của đồ sứ Imari tương đồng với đồ Ko-Kutani hơn là với đồ Kakiemon.

Về trang trí, trong thời kỳ này, đồ Kakiemon sử dùng màu sắc để diễn tả các hình ảnh của tự nhiên như động thực vật, phong cảnh, nhân vật… thì trên đồ sứ Imari màu sắc được dùng để sao chép các loại hoa văn trang trí phổ biến trên đồ dệt để tái hiện trên đồ sứ. Các nghệ nhân của dòng Imari đã sưu tầm nhiều kiểu thức hoa văn trên đồ dệt và bố trí, sắp xếp chúng rất khéo léo lên toàn bộ bề mặt của những món đồ sứ. Những hoa văn nhỏ này được kế thừa từ những hoa văn dệt trên đồ vải. Nếu trên đồ Kakiemon có nhiều mảng cốt thai không được phủ men hay trang trí hoa văn thì trên đồ Imari hoa văn trang trí đã phủ kín toàn bộ bề mặt. Điều này được lý giải là sử dụng việc trang hoàng để che bớt phần xương sứ có phần thô và đục. Về mặt xã hội, điều này còn thể hiện tinh thần của thời đại và thị hiếu của người dân lúc bấy giờ luôn hướng đến những gì rực rỡ và đẹp đẽ. Đây chính là thời kỳ thịnh hành của “văn hóa thương nhân” (Merchant culture) ở Nhật Bản, nên văn hóa đã đạt tới đỉnh cao trong thời kỳ Genroku (1688 – 1703) và lan khắp lãnh thổ Nhật Bản vào thời điểm bắt đầu của thời kỳ Edo (1603 – 1868). “Văn hóa thương nhân” này chính là tiền đề dẫn đến sự ra đời của phong cách Kinran-de (phong cách thêu kim tuyến), khiến Nhật Bản đã phải tiêu tốn rất nhiều vàng cho kiểu trang trí này.

Đồ Imari được làm ra chủ yếu dành cho tầng lớp trọc phú. Vì thế chúng phải phục vụ cho thị hiếu của những người đặc biệt trong hàng ngũ thương gia này. Trong khi tại các lò Kakiemon luôn có những nghệ sĩ chuyên nghiệp đảm nhiệm việc thể hiện các đồ án trang trí hoàn chỉnh lên đồ sứ, thì tại các lò Imari, những người thợ ít quan tâm hoặc không quan tâm đến nghệ thuật cũng được tuyển dụng để vẽ những chi tiết trang trí trong những đồ án đã được tách rời thành nhiều phần. Vì vậy họ tiếp tục sử dụng những họa tiết trang trí lấy mẫu từ những kiểu hoa văn dễ dàng tìm thấy trên đồ dệt. Nhiều dấu hiệu của một nền “văn hóa bình dị” được khơi nguồn trong lãnh địa của Imari, thoát khỏi sự ảnh hưởng của văn hóa Kyoto. Người ta đã nhận diện một sức mạnh khởi phát từ những người không thuộc tầng lớp quý tộc phong kiến và một thị hiếu ngoại lai đang dần lớn lên trong vùng này, tách biệt với trung tâm văn hóa truyền thống ở Kyoto. Imari nằm ở vùng phụ cận thương cảng Nagasaki, vốn chịu ảnh hưởng mạnh từ Hà Lan. Cả dân chúng Nhật Bản và những người ngoại quốc làm việc nơi đây đều đánh giá cao dòng đồ sứ Imari, và đã hình thành một thị trường gốm sứ xuất khẩu lớn qua ngõ Imari.
Việc phủ kín bề mặt bởi những chi tiết trang trí vay mượn từ đồ dệt trên đồ Imari đã dẫn đến sự hoàn thiện và chuẩn hóa một phong cách trang trí diễn ra trong suốt thời kỳ thứ hai. Tuy nhiên, trong thời kỳ đầu trên đồ Imari vẫn có những mẫu trang trí khác, trong đó có nhiều mẫu phản ánh những phong tục tập quán thời bấy giờ. Chẳng hạn, hình ảnh của đàn ông và đàn bà Nhật Bản phổ biến trên dòng tranh khắc gỗ Nhật Bản (Ukiyo-e) thời kỳ này xuất hiện rất nhiều trên đồ Imari. Điều này ghi nhận sự thể hiện tài tình “thị hiếu thương gia” trên đồ Imari và lý giải cho tính đại chúng của dòng đồ này.

Bước sang thời kỳ thứ hai, từ năm 1720, đồ Imari bắt đầu quá trình chuẩn hóa về dáng kiểu, hoa văn, men màu. Những gì được các nghệ nhân Imari sáng tạo trong thời kỳ thứ nhất đã được các nghệ nhân của thời kỳ thứ hai chuẩn hóa (katamono) và bảo toàn, từ dáng kiểu, mẫu mã, họa tiết…, cho các giai đoạn phát triển kế tiếp. Từ sự chuẩn hóa này, các đồ án trang trí như: Gosôbune (Năm chiếc thuyền), Kinko-sennin (Người chơi đàn hạc) và những hoa văn mang đặc trưng Trung Hoa… đã trở thành khuôn mẫu kinh điển của đồ Imari.

Vào khoảng giữa thời kỳ thứ hai, sau khi Arita bị một trận hỏa hoạn thiêu rụi thành tro, kỹ nghệ đồ sứ cũng bắt đầu suy thoái. Nguyên nhân là do sự tràn lan của những màu men chạy theo thị hiếu nhưng không tinh lọc, giống như sự suy đồi đã từng trải qua trong dòng tranh khắc gỗ Ukiyoe trong giai đoạn cuối cùng của nó. Đồ Imari thời kỳ này có cốt thai lẫn nhiều tạp chất, còn màu thì lòe loẹt giống như tranh sơn dầu. Nhiều loại vàng kém chất lượng được dùng để đắp lên các họa tiết khiến cho hoa văn trang trí hiện ra như những mảng khảm lạc lõng và mất đi mục đích chính của nó là trang trí cho đồ sứ.
Trên những món đồ sứ Imari thời kỳ này có những đồ án trang trí miêu tả những con tàu hay những phong tục tập quán của Hà Lan. Nguyên nhân là vì đồ sứ Imari đã có mối quan hệ gần gũi với Hà Lan từ thời kỳ thứ nhất, khi đồ sứ Nhật Bản được Công ty Đông Ấn Hà Lan mua và xuất khẩu sang các nước khác, nhiều nhất là châu Âu. Tuy nhiên, nếu đồ Kakiemon ảnh hưởng phong cách châu Âu qua các đồ án vẽ hoa lá rất trau chuốt, thì trang trí trên đồ Imari tập trung phản ánh những phong cảnh, phong tục tập quán của nước ngoài. Đây là một đặc điểm cốt yếu của đồ Imari thời kỳ này.

Tô, đồ sứ Imari, trang trí hoa lá

7-imari-37 (1)

Chóe, đồ sứ Imari, trang trí theo phong cách Akae Trung Hoa

8-imari-77

Bình tứ giác, đồ sứ Imari, trang trí tứ quý

9-imari-85

Tượng geisha, đồ sứ Imari

10-imari-102

Chóe lớn, đồ sứ Imari, trang trí long phụng và bách hoa. Sưu tập Nguyễn Quang Vinh, TP. Hồ Chí Minh

11-imari-200

Chóe bát giác, đồ sứ Imari, trang trí hoa lá. Sưu tập Nguyễn Quang Vinh, TP. Hồ Chí Minh

13-imari-202

(Theo tác giả Trần Đức Anh Sơn)

 

Bài viết liên quan

images829868_IMG_7949

Gốm Đông Triều – Những nét đẹp văn hóa xứ than

145043267745

Những loại đất nguyên liệu làm ấm Tử Sa

a-chinese-porcelain-famille-rose-jar-w-cover-and-a-bowl-w-cover-1920th-c-1

Sơ lược về gốm sứ Trung Quốc